MONTRÖ BOĞAZLAR SÖZLEŞMESİ

 montro_bogazlar_sozlesmesinin_imza_toreni_20_temmuz_1936

                              Montrö Boğazlar Sözleşmesinin İmza Töreni 20 Temmuz 1936

 

 

Montreux (Montrö) Boğazlar Sözleşmesi

 

Montreux (Montrö) Boğazlar Sözleşmesi Türk boğazlarından geçiş rejimini ve boğazlar bölgesinin güvenliği işlerini düzenleyen sözleşmedir.

 

Montrö Boğazlar Antlaşması… 1923′te Lozan Antlaşması ile birlikte imzalanan Boğazlar Sözleşmesinin yerine geçmiştir.

 

Türkiye Lozan Antlaşması’yla birlikte imzalanan Boğazlar Sözleşmesinin getirdiği kısıtlamalardan dolayı daima kaygı içinde bulunmuştur. Sözleşmenin imzalandığı tarihlerde güncelliğini koruyan silahsızlanma ümitlerine güvenen Türkiye’nin silahlanma yarışının tekrar başlamasıyla duyduğu huzursuzluk giderek artmıştır.
Türkiye
duyduğu bu huzursuzluğu ve boğazların statüsünde değişiklik yapılması yolundaki teklifini konu ile ilgili imzacı devletlere duyurduğunda farklı kutuplarda yer almaya başlayan bu devletlerin hemen hepsinden ortak bir anlayış görmüştür.


İngiliz Dışişleri Bakanlığının 23 Temmuz 1936 tarihli bir muhtırasında konu hakkında şu görüşlere yer verilmiştir: “Türkiye’nin Boğazlar Sözleşmesi’nin değiştirilmesi ile ilgili isteği haklı kabul edilmektedir.”

Boğazların statüsü ve gemilerin geçiş rejimi ile her zaman yakından ilgilenen İngiltere’nin Türkiye’yi desteklemesine paralel olarak Balkan Antantı Daimi Konseyi’nin 4 Mayıs 1936′da Belgrat’ta yaptığı toplantıda Türkiye’nin teklifini destekleme kararı alınmıştır.


Türkiye’nin girişimi Lozan Boğazlar Sözleşmesi’nin diğer akitleri tarafından da kabul edilince
boğazların rejimini değiştirecek olan konferans 22 Haziran 1936′da İsviçre’nin Montreux kentinde toplanmıştır. İki ay süren toplantılardan sonra 20 Temmuz 1936′da imzalanan yeni Boğazlar Sözleşmesi ile Türkiye’nin kısıtlanmış hakları iade edilmiş ve boğazlar bölgesinin egemenliği Türkiye’ye geçmiştir. Türkiye daha önce Sovyet Rusya ile yaptığı anlaşma uyarınca (saldırmazlık antlaşması) Sovyet Rusya’nın da desteği ile bu sözleşme yapılmıştır.


Tamamı yirmi dokuz madde
üç ek protokolden meydana gelen sözleşmeye göre:


1. Boğazlardan serbest geçiş esâsı kabul ediliyordu. Ancak ticâret ve savaş gemilerinin Boğazlardan geçişi
barış ve savaş hâline göre ayrı statüye bağlanıyordu. Savaş durumu da Türkiye’nin girdiği girmediği ve savaş tehlikesi olma durumlarında uygulanacak esaslara ayrılıyordu.


2. Boğazların askerî kontrolü ve savunma tedbirleri tamâmen Türkiye’ye âitti.


3. Boğazlardan geçişi denetleyen Milletlerarası Boğazlar Komisyonu kaldırıldı.
Bu ana maddelerle Türkiye’nin boğazlar üzerindeki genel hâkimiyeti sağlandı.
Diğer maddelerin bâzıları ise;

 


Barış zamânında:


a. Karadeniz’de kıyısı olmayan devletlerin ticâret gemileri serbestçe geçerler. Savaş gemileri 8-15 gün önceden haber verilmek ve bir arada dokuz gemiyi ve belli tonajı aşmamak üzere geçebilir. Denizaltılar
uçak gemileri ve 10.000 tondan büyük savaş gemileri hiç geçemez. Sözleşmeye uygun şekilde geçen savaş gemileri Karadeniz’de yirmi bir günden fazla kalamaz.


b. Karadeniz’de kıyısı bulunan devletlerin ticâret gemileri serbestçe geçerler. Savaş gemileri geçmeden sekiz gün önce Türkiye’ye haber verecekler
bir arada geçen gemilerin tonajı 15.000′den fazla olmayacaktır. Karadeniz’de kalışları için belli bir süre yoktur.

 


Savaş zamânında:


a. Türkiye savaşa katılmışsa; her cins gemiyi geçirip geçirmemekte serbesttir. İsterse Boğazları kapayabilir.


b. Türkiye tarafsızsa; ticâret gemileri serbestçe geçmesine rağmen savaşan tarafların savaş gemileri geçemez.


c. Savaş tehlikesinin çok olduğu zamanlarda; Türkiye yine karar serbestisine sâhip olarak Boğazları kapayabilir.


Bunların yanında pek çok teknik hususun hükme bağlandığı sözleşmenin süresi yirmi yıl olacaktı. Bu sürenin bitiminden iki yıl önce taraflardan hiçbiri sözleşmenin feshini istemezse
böyle bir istekten iki yıl sonraya kadar yürürlükte kalacaktı.

 

 

Montrö Antlaşmasının esas maddeleri şunlardır:

 

1 – Boğazlar kayıtsız şartsız Türk hükümranlığına bırakılacak, tahkimat yapmak hakkı tanınacaktır.


2 – Barış zamanında her devletin ticaret gemileri serbestçe geçebilecek, buna mukabil savaşta ve barışta asker ve sivil hava kuvvetlerinin geçmesine müsaade edilmeyecektir.


3 – Savaş zamanında eğer Türkiye tarafsız kalmışsa ticaret gemileri geçebilecektir.


4 - Barış zamanında denizaltı gemileri müstesna olmak şartıyla savaş gemileri on beş gün evvel Türkiye Hükümetine haber verecek, gidecekleri yer, isim, tip ve adetleri bildirilecek ve uçak kullanmamak şartıyla Boğazlardan geçebileceklerdir.


5 – Eğer Türkiye savaşa girmişse yalnız tarafsız devletlere mensup ticaret gemileri, düşmana hiç bir surette yardımda bulunmamak şartıyla gündüzün serbestçe geçebileceklerdir.

 

Not : Montrö Antlaşması yirmi yıl süreyle yürürlükte kalacak, beş yılda bir gözden geçirilecektir.

 

Montrö Konferansında Türk tezinin iyi savunulmuş olması ve Türk isteklerinin meşruluğu, Boğazlar üzerinde kayıtsız şartsız Türk egemenliğinin kurulmasını sağlamıştır.



Montrö Antlaşmasında Türk tarafını


Tevfik Rüştü Aras
Dışişleri Bakanı (Temsilci Heyeti Başkanı)
Fethi Okyar
Londra’da Türkiye Büyükelçisi
Suad Davaz
Paris’teki Türkiye Büyükelçisi
Numan Menemencioğlu
Büyükelçi Dışişleri Bakanlığı Genel Sekreteri
Asım Gündüz
Korgeneral Genel Kurmay İkinci Başkanı
Necmettin Sadık Sadak
Sivas Milletvekili Milletler Cemiyeti’nde Türkiye Sürekli Temsilcisi
Ziya Kızıltan
Baş Danışman Dışişleri Bakanlığı Baş Hukuk Danışmanı
Sadullah Güney
İktisat Bakanlığı Deniz Ticareti Müsteşarı
Müşfik Selami İnegöl
Dışişleri Bakanlığı Daire Başkanı
Dr. Asım Arar
Sağlık İşleri Genel Müdürü
Fahri Engin
Savaş Filosu Komutanı
Rıfat Mataracı
Kurmay Albay
Şefik Çakmak
Kurmay Yarbay Hava Alayı Komutanı
Yusuf Egeli
Kurmay Binbaşı
İhsan Orgun
Hava Binbaşı
Fahri Korutürk
Deniz Binbaşısı Roma Deniz Ataşesi
Seyfi Kurtbek
Kurmay Yüzbaşı Paris Askeri Ataşesi
R.Amir Kocamaz
Başkonsolos Dışişleri Bakanı Özel Kalem Müdürü
Genel Sekreter Cevad Açıkalın
Dışişleri Bakanlığı Daire Başkanı
Sekreterler Abdülkadir Örencik
B.Tahir Şaman H.Rıfat Sözen Nedim Veysel İlkin Fatin Rüştü Zorlu Celalettin Ziyal
Basın Bürosu Vedat Nedim Tör
İçişleri Bakanlığı Genel Müdür Asude Zeybekoğlu Basın Ateşesi Şekip Engineri Basın Ataşesi Muvaffak Menemencioğlu Anadolu Ajansı Genel Müdürü
Temsil etmişlerdir.

 

 

 

 

 

 

Yorum Yazabilirsiniz